Zastrzeżenie PESEL: jak to zrobić i co naprawdę blokuje

Numer PESEL wystarczał dawniej, by oszust wziął kredyt albo wyrobił duplikat karty SIM na cudze nazwisko. Dane trafiają do przestępców między innymi przez fałszywe SMS-y i e-maile. Od listopada 2023 możesz to zablokować, zastrzegając numer w rejestrze prowadzonym przez ministra cyfryzacji. Poradnik opiera się na tekstach ustaw z Internetowego Systemu Aktów Prawnych Sejmu i na stronach gov.pl.

1. Skąd się wzięło zastrzeżenie PESEL

Zastrzeżenie wprowadziła ustawa z 7 lipca 2023 o ograniczaniu skutków kradzieży tożsamości. Dodała do ustawy o ewidencji ludności przepisy o rejestrze zastrzeżeń numerów PESEL. Samo zastrzeganie działa od 17 listopada 2023. Obowiązek sprawdzania rejestru przez banki, kredytodawców, notariuszy i operatorów komórkowych obowiązuje od 1 czerwca 2024.

Według Ministerstwa Cyfryzacji do maja 2024, czyli jeszcze przed wejściem w życie obowiązków instytucji, numer zastrzegło ponad 2,7 mln osób.

2. Jak zastrzec PESEL

Zastrzec numer może każda pełnoletnia osoba, a ustawa o ewidencji ludności stanowi, że jest to bezpłatne. Gov.pl wymienia trzy drogi. Pierwszą jest aplikacja mObywatel. Drugą serwis mObywatel.gov.pl, do którego zalogujesz się profilem zaufanym, podpisem kwalifikowanym, e-dowodem albo przez bankowość elektroniczną. Trzecią jest wniosek złożony osobiście w dowolnym urzędzie gminy.

Zastrzeżenie działa od razu. W urzędzie gminy urzędnik sprawdza tożsamość, rejestruje zastrzeżenie i wydaje potwierdzenie. We wniosku podajesz między innymi PESEL, imię i nazwisko oraz adres e-mail albo numer telefonu komórkowego.

Osoba, która przez chorobę albo niepełnosprawność nie może złożyć wniosku sama, może zrobić to przez pełnomocnika, ale tylko w gminie. Za osobę ubezwłasnowolnioną wniosek składa opiekun prawny albo kurator.

3. Co zastrzeżenie blokuje

Od 1 czerwca 2024 bank musi sprawdzić rejestr przed otwarciem rachunku, udzieleniem kredytu, pożyczki albo leasingu. Musi też to zrobić przed zmianą umowy, która zwiększa zadłużenie. Te same obowiązki mają kredytodawcy udzielający kredytów konsumenckich, SKOK-i oraz instytucje płatnicze przy rachunkach płatniczych i kredytach w nich.

Notariusz musi odmówić sprzedaży, kupna albo obciążenia nieruchomości, gdy PESEL strony jest zastrzeżony. Dotyczy to także pełnomocnictwa do takiej czynności. Operator komórkowy odmówi wydania duplikatu karty SIM, także eSIM, co dziś reguluje art. 297 Prawa komunikacji elektronicznej.

4. Co się stanie, gdy instytucja nie sprawdzi rejestru

Ustawa przerzuca ryzyko na instytucję. Prawo bankowe stanowi, że bank nie może dochodzić od konsumenta roszczeń z umowy zawartej, gdy PESEL był zastrzeżony, ani sprzedać takiej wierzytelności. Wyjątkiem jest umowa zawarta w czasie awarii rejestru trwającej ponad 15 minut, gdy bank dochował należytej staranności. Taką samą zasadę ma ustawa o kredytach konsumenckich.

Istnieje jeden wyjątek dla małych kredytów. Kredytodawca nie musi sprawdzać rejestru przy każdej płatności, gdy spełnione są łącznie określone warunki. Pieniądze muszą trafiać do sprzedawcy, kredyt jest udzielany zdalnie w ramach umowy ciągłej, a zobowiązania nie przekraczają minimalnego wynagrodzenia. Rejestr musi przy tym zostać sprawdzony przy zawieraniu samej umowy ciągłej. Tak działają zwykle usługi typu „kup teraz, zapłać później”.

5. Czego zastrzeżenie nie blokuje

Gov.pl podaje, że zastrzeżenie nie blokuje rejestracji do lekarza, realizacji recept, wypłat z bankomatu, przelewów, wyjazdów za granicę ani spraw urzędowych. Ministerstwo Cyfryzacji dodaje do tej listy ślub, meldunek, wydawanie dokumentów, głosowanie, profil zaufany i zawarcie umowy o pracę.

Wyjątkiem są duże wypłaty w placówce banku. Jeśli wypłata gotówki w danym dniu przekroczy trzykrotność minimalnego wynagrodzenia, bank sprawdza rejestr. Przy zastrzeżonym numerze wstrzymuje wypłatę na 12 godzin, nawet jeśli w tym czasie cofniesz zastrzeżenie. Tak samo działają SKOK-i.

6. Jak cofnąć zastrzeżenie przed kredytem

Zastrzeżenie cofniesz w mObywatelu albo w urzędzie gminy. W usłudze elektronicznej możesz cofnąć je bezterminowo albo czasowo, wskazując datę i godzinę, o której numer zostanie automatycznie zastrzeżony ponownie. Ustawa przewiduje czasowe cofnięcie tylko w trybie elektronicznym.

Praktyczny szczegół: po cofnięciu nie możesz ponownie zastrzec numeru przez 30 minut. Czasowe cofnięcie na dzień podpisania umowy kredytowej to więc najwygodniejsza opcja, bo nie musisz pamiętać o ponownym zastrzeżeniu.

7. Kto sprawdzał twój PESEL

Rejestr zapisuje każde sprawdzenie. Masz wgląd do informacji, kto i kiedy sprawdzał zastrzeżenie twojego numeru, a Ministerstwo Cyfryzacji wskazuje, że tę historię zobaczysz w mObywatelu. Możesz też bezpłatnie pobrać zaświadczenie o zastrzeżeniu.

Zastrzeżenie następuje również z urzędu. Gdy zgłosisz utratę dowodu osobistego albo podejrzenie, że ktoś wykorzystuje twoje dane, a dowód zostanie unieważniony, PESEL zostaje zastrzeżony automatycznie. Jeśli zmienisz numer PESEL, zastrzeżenie starego numeru nie przechodzi na nowy.

8. Podsumowanie

Zastrzeżenie PESEL jest bezpłatne, zajmuje minutę w mObywatelu i blokuje najgroźniejsze skutki kradzieży tożsamości, czyli kredyt, konto czy duplikat karty SIM na twoje dane. Codziennie z niego nie odczujesz, bo przelewy, bankomat i sprawy urzędowe działają jak wcześniej. Gdy sam potrzebujesz kredytu, cofnij je czasowo na dzień podpisania umowy.